Bonaire, januari 2020

De eerste twee weken van het nieuwe jaar met vakantie doorgebracht op Bonaire. Nadat ik het weerbericht voor Bonaire nog maar eens goed had bekeken heb ik die sweater en slaapzak – die ik uit gewoonte had ingepakt – toch maar weer uitgepakt, … het is eigenlijk altijd tropisch warm op Bonaire. Het is een aparte sensatie, komisch vooral, om net uit de winterkou, ’s avonds na twaalf uur vliegen (overstappen op Aruba) met stramme benen de vliegtuigtrap af te lopen en verwelkomd te worden door de warme passaatwind. Je begint de vakantie daardoor als vanzelf op z’n minst breed uit grijnzend.

In de bescheiden vlieghal van Bonaire werd ik hartelijk begroet door broertje JW die nu sinds een half jaar op Bonaire woont. Hij was aan komen fietsen vanaf zijn huisje, dat niet al te ver bij het vliegveld vandaan staat. We halen de huurauto op die ik had gereserveerd en maken vage plannen voor de komende dagen.

Het is een compleet surrealistische, onnatuurlijke ervaring om binnen zo’n korte tijd in een ander werelddeel – als het ware in een andere wereld – aan te komen. Zo’n levensgrote overgang van omgeving en klimaat vraagt tijd om te acclimatiseren. Uren achter elkaar stil zitten in een vliegtuigstoel met krappe beenruimte, hier resulterend in een tijdsverschil van vijf uren, helpt daar ook niet aan mee: de ziel reist te paard zegt men …. Die eerste paar dagen dus van slag, en meteen verbrand want was natuurlijk vergeten om zonnebrandcrème mee te nemen en op te doen, al wordt het rood bij mij snel bruin.

Bonaire, huisje van JW

Omdat JW tijdelijk krap behuisd is logeerde ik in een Airbnb met gedeelde keuken, douche en toilet. Het is een relatief goedkope optie voor overnachting, en de mogelijkheid om zelf te kunnen koken is onontbeerlijk voor ieder weldenkend mens.

Een van de eerste tripjes ging richting het zuiden, waar sinds eeuwen zout wordt gewonnen uit zgn. zoutpannen. Algen en bacteriën doet de kleur van het water in de zoutpannen veranderen, variërend van lichtgroen tot helderrood, al naar gelang het zoutgehalte van het water: hoe zouter hoe roder.

Bonaire, zoutwinning in het zuiden

Bonaire, zoutwinning in het zuiden

Bonaire, Flamingo bij Lac Cai in het zuiden
Flamingo’s in het brakke water van Lac Cai, in zuidoosten van Bonaire
waar brak water is op Bonaire vind je ook mangrove bomen

Dat het eiland ook een gevangenis kan zijn wordt duidelijk wanneer je het openlucht documentatie-centrum over het interneringskamp tijdens de tweede wereldoorlog bezoekt, halverwege op de route naar Rincon. Alle Duitsers en Oostenrijkers, ongeveer 200 mensen – waaronder enkele Joden – die op 11 mei 1940 op Curaçao en Aruba woonden werden opgesloten in deze interneringskampen: de Amerikanen vertrouwden niet dat ze geen gevoelige informatie zouden kunnen doorspelen aan de nazi’s. De organisatie van deze kampen (, en in feite de complete militaire bezetting van de gehele Antillen) stond onder leiding van de Verenigde Staten. Het belang voor de V.S. lag hem in de noodzakelijkheid van het beschermen van de olie-industrie op de Antillen, essentieel voor de oorlogsvoering en (oorlogs-)industrie.

Bonaire, kaart

Bonaire, uitzicht op het Goto meer
uitzicht op het Goto meer
Bonaire, verkeersrotonde bij Sint-Bernarduskerk
verkeersrotonde bij de Sint-Bernarduskerk in Kralendijk

Washington Slagbaai National Park

Meer naar het noorden op Bonaire wordt het landschap heuvelachtig en groener. In het uiterste noorden vind je Slagbaai park, wat een beschermd natuurgebied is. Daar een berg beklommen wat een steile klim is over steeds grovere rotsblokken. Mooi uitzicht over de omgeving aangezien dit het hoogste punt van het park is. Daarna nog een rustige rondwandeling gemaakt door het vlakke landschap, met veel verschillende soorten cactussen, en aloë. Hier probeert men nog iets te redden van de verdwijnende biodiversiteit o.m. vroeger veroorzaakt door houtkap van kolonisators zoals de Spanjaarden, en nu nog steeds door loslopende ezels en geiten.

Bonaire, Slagbaai park
Slagbaai Park
Bonaire, Slagbaai park
Slagbaai Park
Bonaire, Kuifcaracara in Slagbaai park
Kuifcaracara in Slagbaai park op een cactus
Bonaire, Slagbaai park
Pas op, overstekende ezels

Omdat deze loslopende dieren veel jonge plantjes opvreten zul je een grotere variatie aan groen binnen omheiningen van woonerven kunnen opmerken dan daarbuiten. En ja, die hekken staan om vrijwel elk woonperceel op het eiland (niet zelden met een hond daarachter,) inderdaad om de loslopende dieren buiten te houden. Een grotere variatie aan groen kun je zien in een botanische tuin halverwege de weg naar Rincon waar bomen staan van tweehonderdvijftig jaar oud die veel schaduw geven, met een uitgebreide kruidentuin, en op Klein Bonaire waar een serieus herbebossingsproject is opgezet.

Bonaire, Loslopende geitjes
loslopende geitjes
Bonaire, hagedis
hagedissen kun je overal tegenkomen op Bonaire
Bonaire, Slagbaai park
Typisch tropische oplossing voor een hek, goedkoop ook: deze cactussen worden gewoon uit de openbare ruimte van het land gehaald en verpoot, wat een stekelig klusje moet zijn
Bonaire, viswinkel
Op Bonaire wordt weinig geproduceerd, bijna alles wordt geïmporteerd, maar vis, geitenvlees en eieren zijn daar uitzonderingen op. Bij viswinkel Zarpin (op de Kaya Nikiboko Zuid aan de rechterkant vanaf Kralendijk richting het zuiden) hebben we een paar keer super verse vis gekocht, heerlijke malse wahoo filetjes (smaakt een beetje als makreel volgens de visboer, maar ik vond ze zachter, minder uitgesproken van smaak), en een andere keer tonijnfilets. Als de wind door de week niet al te hard waait zodat de vissers kunnen uitvaren dan wordt er vis aangevoerd.

Bonaire, viswinkel

Laagbouw

Het hoogste gebouw van Kralendijk en Bonaire is het bestuurskantoor van acht meter hoog. Er is ooit een wetsvoorstel gemaakt dat stelt dat geen enkel gebouw op Bonaire hoger mag zijn dan dat bestuursgebouw. Dit maakt dat Bonaire eigenlijk alleen maar laagbouw heeft waarbij de gebouwen meestal slechts één, soms twee, en in een uitzonderlijk geval maximaal drie verdiepingen hoog zijn.

huizenhoge cruiseschepen in de haven zie je al van ver liggen want zij komen met kop en schouders uit boven de laagbouw van Bonaire
de kolossale en huizenhoge cruiseschepen in de haven zie je al van ver liggen: ze komen met kop en schouders uit boven de laagbouw van Bonaire

Snorkelen

Op veel plekken langs de westkust van Bonaire kun je prima zwemmen net als op Klein Bonaire – het eilandje voor de westkust van Bonaire – dat bereikbaar is via watertaxi. (Bij de oostkust hoef je dat niet te proberen, daar staat de wind net verkeerd, met nauwelijks strand; en is de kustlijn ruig en rotsig). Het koraal met al z’n variatie in vorm, kleur en structuur, en de koraalvissen maakt van snorkelen een belevenis die je niet snel zult vergeten: je valt van de ene verbazing in de andere. Het is een wonderlijk vredige wereld – dat koraal en die vissen – op nog geen tien meter afstand van het strand in de zee waar je, als argeloze voorbijganger het bestaan niet van zou bevroeden. Snorkelen boven of net naast het rif is de meest rustgevende bezigheid die ik ken, en wat ik niet van te voren had bedacht is dat de koraalvissen, die werkelijk prachtig zijn in al hun verscheidenheid, zich weinig van jouw aanwezigheid lijken aan te trekken.

Duikers bij Karpata, noordwest Bonaire
Duikers bij Karpata in het noordwesten. Het beste kun je duiken met z’n tweeën: wanneer de apparatuur van de een het begeeft kan de reserve zuurstofslang van de andere uitkomst bieden

Duiken

Stiekem heb ik altijd al willen duiken, de mysterieuze diepte trekt me aan, maar het kwam er nooit van. Op Bonaire deed zich die mogelijkheid voor in de vorm van een introductie-cursus scuba diving, dus het was “nu of nooit” om er achter te komen of dit echt iets voor me is. Scuba diving is duiken met een scuba, d.w.z. met een zuurstoftank. Dat ding voelt loodzwaar aan op je rug wanneer je nog aan land bent, maar eenmaal in het water doet de gewichtloosheid wonderen: je voelt het nauwelijks nog zitten. Er zijn een handvol elementen waar je aan moet denken, en die je zo goed mogelijk zal moeten leren beheersen, maar het valt te overzien; ik vond het tenminste niet zo moeilijk, eigenlijk had ik, liggend in het water na een week snorkelen, meteen al het gevoel dat ik dit kon. Wat ook bleek, want we gingen tot ongeveer tien meter diepte, waarbij ik heb me geen moment niet op m’n gemak voelde. Dus nu zit ik er aan te denken om m’n duikbrevet te gaan halen, dan heb ik er weer een dure hobby bij 😉

Bonaire, muziekkapel in buitenwijk Kralendijk
muziekkapel in buitenwijk van Kralendijk
Bonaire, huis in buitenwijk Kralendijk

Bonaire, huis in buitenwijk Kralendijk

Bonaire, huis in buitenwijk Kralendijk

Bonaire, huizen in buitenwijk Kralendijk
donkere wolken boven de kleurige huisjes van een buitenwijk van Kralendijk

Bonaire, huizen in buitenwijk Kralendijk

toeristen van cruiseschepen verkennen Bonaire met een golfkarretje
toeristen van cruiseschepen verkennen Bonaire binnen een dag in een golfkarretje
winkel van sinkel op Bonaire
Typisch een winkel van sinkel van chinese middenstanders
Huis in aanbouw op Bonaire
er wordt overal gebouwd
Bonaire, oude boerderij
oude boerderij?
Bonaire, veel wegen in buitenwijken van Kralendijk zijn nog onverhard
Veel wegen in buitenwijken van Kralendijk zijn onverhard
Bonaire, zie je veel op Bonaire: de zeecontainer als schuur
dit zie je veel op Bonaire: de zeecontainer als schuur
Bonaire, waterput op het boerenland
bungalow op het boerenland
Bonaire, waterput op het boerenland
waterput op het boerenland
Bonaire, ruige oostkust
de ruige oostkust: hier kun je niet zwemmen

links

Bonaire, januari 2020

Stop de welvaartsziekte instandhouding klucht

Een olietanker op de oceaan van richting laten veranderen gaat heel erg langzaam. Zo is het ook gesteld in de reguliere gezondheidszorg m.b.t. welvaartsziektes en chronische aandoeningen gerelateerd aan suiker(over)consumptie: hyperinsulinemie, hypoglykemie, insuline resistentie, overgewicht, diabetes type-2, metabool syndroom, en hartziekte.

Medicatie was het antwoord op alles, de afgelopen vijftig jaar of langer, in de praktijk van de gezondheidszorg. Met de behandeling van mensen die lijden aan welvaartsziektes zoals metabool syndroom was dat niet anders. Dit is niet een manier om een mens te genezen, maar een manier om er een patiënt van te maken door ziekte in stand te houden, en de rest van het leven afhankelijk te laten zijn van medicijnen. Het heeft allemaal niet gewerkt: de enige die hier wel bij gevaren heeft is de farmaceutische industrie.

Hoe lang kan onze maatschappij het zich nog veroorloven om deze ramkoers voort te zetten?

Ramkoers: de wal en het schip

Maar hoe lang kan onze maatschappij het zich nog veroorloven om deze ramkoers voort te zetten wanneer de ziektekosten de pan uitrijzen, alleen nog maar zullen oplopen met meer dan de helft van de bevolking in een staat van hyperinsulinemie? Laat een ding duidelijk zijn, wanneer je been gebroken is, of je oor verstopt zit dan kun je nog steeds prima terecht bij onze ziekenhuizen en huisartsen. Wat de behandeling van welvaartsziektes zoals diabetes type-2 betreft bevindt de reguliere gezondheidszorg zich nu op een dood spoor. Wanneer het zich niet opnieuw kan uitvinden dan moet de wal het schip maar keren.

Verandering van onderop

Het klinische bewijs van de vele mensen met overgewicht die door een laag koolhydraat dieet afvallen, de groeiende groep ex-patiënten die met een leefstijl verandering diabetes type-2 hebben weten om te keren: het kan niet langer meer genegeerd worden zonder hypocrisie. Het zichtbare succes van deze tegenbeweging – van onderop ontstaan door mensen die het heft in eigen hand neemt – valt in deze digitale tijden niet meer te ontkennen. Mensen zijn ook mondiger geworden: ze slikken het letterlijk en figuurlijk niet meer.

Genezing door leefstijlverandering

Het is een mythe – in stand gehouden door gedesillusioneerde artsen – dat mensen niet geïnteresseerd zouden zijn in hun eigen genezing wanneer dat betekent dat ze zich niet meer elke dag vol kunnen proppen met chips, chocolade en koekjes om dat vervolgens weg te kunnen spoelen met een glas frisdrank of vruchtensap. Geef ze de optie: wil je langzaam wegkwijnen door welvaartsziekte of gezond en vitaal zijn? Voor kwetsbare mensen zal het nog steeds een onmogelijke keuze zijn, maar velen zullen toch echt kiezen voor het laatste[1]. Geeft de arts een patiënt niet deze optie, luistert hij slecht om maar zo snel mogelijk een medicijn voor te kunnen schrijven, dan vallen deze mensen tussen wal en schip.

Mentale ondersteuning

Maar dit genezingsproces door leefstijlverandering behoeft ondersteuning door een behandeld arts, want vele mensen zijn verslaafd aan suiker en ondervinden stress. Stress-eten is een fenomeen dat afkicken van suiker bemoeilijkt. Lichaamsbeweging speelt een rol, net als goede nachtrust. Men zal gemotiveerd moeten zijn om slechte gewoontes om te zetten in goede gewoontes want er zal altijd iets voor in de plaats moeten komen. Daarbij zal een mens zijn energiehuishouding moeten transformeren door de hiërarchie van voedselverbranding van het lichaam in het voordeel van vetverbranding mogelijk te maken. Men zal uiteindelijk moeten transformeren van een snelle koolhydraatverbrander naar een trage vetverbrander, al zal dit niet zonder slag of stoot gaan. Een arts zal wel een aantal keren mogen uitleggen dat suiker of eenzijdige koolhydraten in vele verborgen vormen voorkomt in ons alledaagse eten zoals bijvoorbeeld in muesli, brood, aardappelen, vruchtenyoghurt en fruitsap. Dit proces behoeft kennis, moeite, geduld, aanmoediging en mentale ondersteuning door een arts en zal tijd kosten. Deze arts zal bijvoorbeeld inzicht verschaffen in verbeterde glucose waarden in het bloed, zelfs wanneer er verder nog geen zichtbaar resultaat is geboekt, en de patiënt aanmoedigen op het juiste pad door te gaan.

Finita la commedia

Het grootste obstakel voor de gezondheidszorg om te veranderen is om te komen met een nieuw verdienmodel om preventie en genezing d.m.v. leefstijlverandering te faciliteren. Toch glimmeren er sprankjes hoop in de modder. Iemand als Professor Hanno Pijl van het LUMC in Leiden die baanbrekend werk verricht op het gebied van leefstijl interventie en de gepersonaliseerde behandeling van diabetes type-2. De huisartsen die zich binnen de kaders van de huisartsgeneeskunde geen raad meer weten met de welvaartsziekten epidemie en een alternatief antwoord formuleren m.b.v. bijvoorbeeld homeopathie, leefstijlverandering – en ziektepreventie begeleiding. De diëtisten die hun toko ombouwen tot leefstijl praktijk. De fitness- en gezondheid bloggers op het internet. Alles zal helpen om het roer om te doen laten gaan. Het heeft al veel te lang geduurd: mag deze gesubsidieerde welvaartsziekte instandhouding klucht alstublieft een keer ophouden?


1. Om nog maar te zwijgen over ziekte preventie door leefstijlverandering, kijk eens goed om je heen en je zult zien dat mensen allerlei informatie verzamelen om gezond en vitaal te kunnen zijn, als ook om die gezondheid nog verder te kunnen optimaliseren, want vitaliteit en fitheid heeft zijn eigen aantrekkingskracht of sexappeal.

Dit artikel is ook gepubliceerd in Ancestral Health NL

Stop de welvaartsziekte instandhouding klucht

Napels, Paestum en Pompeij

Veertig meter onder de grond van het historische centrum van Napels bevindt zich een doolhof van gangen en kelders met een gezamenlijke lengte van ruim vierhonderdvijftig kilometer lang. Begonnen door Griekse kolonisten in de vierde eeuw voor Chr. die naast de oude stad “Cumae” een nieuwe stad aan de middellandse zee “Neopolis” (Néa Pólis – nieuwe stad) stichtten, waarbij ze blokken tufsteen (vulkanisch zandsteen) verwijderden uit de grond om ze te gebruiken als bouwmateriaal voor hun huizen en andere gebouwen zoals tempels, badhuizen, basilica’s en theaters.

De Romeinen ontwikkelden de ontstane lege ruimtes en onderaardse gangen om tot een werkende infrastructuur met o.a. (regenwater-)kelders, riool, en onder keizer Augustus tot een volledig functionerend aquaduct dat minstens acht steden in de golf van Napels van water voorzag. Doordat de tufsteen daar van uitzonderlijke hoge kwaliteit is (ooit ontstaan uit één enkele vulkaanuitbarsting!) is het, ten minste tot in de zeventiende eeuw, blijvend ontgonnen. De Bourbon’s verbonden tunnels en kelders met elkaar voor een veilige ontsnappingsroute vanuit hun paleis, voor het geval de revolutie zou uitbreken. Tijdens de tweede wereldoorlog, met de hevige bombardementen, deed het dienst als schuilkelders. Een excursie diep onder de grond met Napoli Sotterranea gunt de toerist een glimp in het onderaardse doolhof. We kregen halverwege zaklampen mee, en al ben ik slank, toch moest ik nog een paar keer zijwaarts schuifelen door een smalle gang.

Napels - underground
Napels ondergronds

Het verborgen theater

Eenmaal weer boven de grond heeft de tour als uitsmijter een verrassing: de restanten van een fragment van een Grieks-Romeins theater verborgen en compleet geïntegreerd in een huis midden in een straat. De toenmalige bewoner van het huis was zich nergens van bewust toen men haar op de halfronde boog in haar huiskamer wees. Ze vertelde dat ze precies zo’n soort boog in haar ruime kelder had, bereikbaar via een luik onder haar bed. Ook in het straatbeeld kun je dit soort bogen in poorten zien, waarvan sommige in feite gebouwd zijn bovenop de restanten van een theater van tweeduizend jaar oud. Deze gelaagdheid tref je vaker aan in de stad: Romeinse constructies bovenop de Griekse, en restanten van Romeinse constructies geïntegreerd, maar andere behoeftes dienend, in weer jongere architectuur.

Napels - straatbeeld met poortje
 Straatje met ronde poort in Napels
Napels theater - bovenaanzicht
Een, voor een Napolitaanse straat, atypische curve in de Via Pisanelli volgt de contouren van het antieke Romeinse theater (ander theater dan bovengenoemd), waarvan een fragment bewaard is gebleven; zie rechtsboven, rode pointer Romeins theater van Neapolis op Google Maps

Weekje Napels in vogelvlucht

Napels is, als één van de belangrijkste steden van het Griekstalige zuiden van Italië in cultureel opzicht vormend geweest voor het vroege Romeinse rijk. Ook na de Romeinse tijd bleef de stad belangrijk en het heeft in de loop van de jaren, na de Romeinen, nog een opeenvolging van buitenlandse overheersers gekend: de Byzantijnen, Noormannen, Normandiërs, Spanjaarden en de Bourbons. In 1860 maakte Garibaldi daar een einde aan, waarmee ook een einde kwam aan eeuwen investeringen (industrie – haven), met als gevolg een begin van armoede en verpaupering. Maar doordat er in al die jaren, tot en met het midden van de negentiende eeuw, door vreemde mogendheden toch steeds stevig in Napels geïnvesteerd is struikel je nu als toerist over de bezienswaardigheden in het historisch centrum van Napels. Zo is een week te kort wanneer je de stad, de 50 archeologische opgravingen, 448 kerken, 52 museums, 17 theaters, 7 kastelen, 3 vulkanen en 5 eilanden, en de kunst die er te zien is echt goed wilt bekijken. Wij waren voor Paestum, Pompeij en het archeologisch museum voor ieder een dag kwijt. Tel daarbij op een dagje slenteren door de stad om kerken te bezichtigen, en een dag in het Capidomonte museum, en dan ben je al weer bijna door de tijd heen. Dus wil ik nog weleens terug voor o.a. de Vesuvius, het Herculaenum, eventueel Baia, Sorrento met de Amalfikust en voor een tripje naar het eiland Capri.

Napels - straatbeeld
Bijzondere vorm heeft dit winkeltje. Wat zou het eerder zijn geweest, een poortwachters huisje? Strak geparkeerde auto’s in de straten. Ik zou het iedere toerist afraden om een auto te huren voor Napels: de straatjes zijn smal en het verkeer is waanzinnig.
Napels - straatbeeld
vis - groente - en fruitzaakjes leggen hun waar tot diep in de straat uitgestald
Napels - straatbeeld
Relaxte gasten die Napolitanen, het sociale leven speelt zich deels ook op straat af
Napels - poster
Er wordt altijd wel ergens iets gerestaureerd in Napels: Palazzi gesloten wegens restauratie werkzaamheden. Typografie liefhebbers: zou de sterke voorkeur voor gecondenseerde bovenkast letters die je overal ziet in Italië voortkomen uit de traditie van Romeinse inscripties? Hoe dan ook, elegantie kan Italiaans ontwerp niet ontzegd worden
Napels - straatbeeld
Napels - straatbeeld
Napels - straatbeeld
wasgoed aan de lijn, jaloezieën dicht
Napels - Duomo - mozaïek
fragmenten van een vroeg christelijk mozaïek uit de 6-de eeuw, doopkapel van S. Giovanni in Fonte, Kathedraal van Napels - Duomo
Napels - Duomo - mozaïek
fragmenten van een vroeg christelijk mozaïek uit de 6-de eeuw, doopkapel van S. Giovanni in Fonte, Kathedraal van Napels - Duomo
Napels - Duomo - mozaïek
fragmenten van een vroeg christelijk mozaïek uit de 6-de eeuw, doopkapel van S. Giovanni in Fonte, Kathedraal van Napels - Duomo
Napels - opera
Napels - concert bij de opera. Wanneer je Italië, en Napels in het bijzonder ziet als één groot theater, dan is dit gebouw van de opera een theater in een theater.

Paestum

Gesticht door de Grieken ter ere van Poseidon, die het Poseidonia noemden, wat in het romeins Paestum ging heten. Ongeveer anderhalf uur met de stoptrein vanaf Napels (goed voor een dagtripje, maar vergeet niet lunch mee te nemen) kom je in een arcadisch landschap aan. Vanaf het station een kwartier lopen door die landelijke omgeving zie je dan opeens die grote Griekse tempel van Neptunes.

Paestum - tempels van Neptunes en Hera, vanuit de lucht
Tempel van Neptunes is redelijk goed intact gebleven.
Paestum - tempel van Neptunes
In de tempel van Neptunes met uitzicht op de tempel van Hera

Het archeologisch museum, net buiten het park, is de moeite waard. Er zijn fraaie Griekse vazen, en de graftombe van de duiker komt uit de periode dat de Griekse kunst haar hoogtepunt had; 480 v. Chr., en dat zie je er wel aan af.

detail van binnenkant van het deksel van het graf van de duiker, uit ongeveer 480 voor Chr., museum voor archeologie, Paestum
detail van binnenkant deksel van Het Graf van de Duiker, Museum voor Archeologie, Paestum

Pompeij

De geschiedenis van de destructie van Pompeij en haar paradoxale conservering als gevolg van de vulkaanuitbarsting van de Vesuvius in het jaar 79 na Chr. is legendarisch en mag bekend verondersteld worden. Pompeij is groter en minder rommelig dan ik verwacht had: strak stratenplan, met de huizen dicht op elkaar, zoals in elke vestingsstad. Wanneer je daar loopt tussen restanten van wat tweeduizend jaar geleden een georganiseerde levendige Romeinse stad moet zijn geweest, dan wordt het met een beetje fantasie invoelbaar, soms zelfs schijnbaar tastbaar, hoe men daar toen leefde.

Veel fresco’s en mozaïeken van binnen de huizen van Pompeij zijn overgebracht naar het Archeologisch Museum in Napels. Begrijpelijk en waarschijnlijk noodzakelijk om redenen van bescherming tegen de elementen, en misschien zelfs ook wel tegen de grote getalen toeristen, al worden kunstwerken zo wel uit hun context getrokken. Een vloermozaïek als het beroemde Alexander Mozaïek bijvoorbeeld hangt nu in een baklijst aan de muur: zo heeft men dat toen nooit bedoelt. Het vergt een inspanning om je, wandelend in het museum, je steeds bewust te zijn hoe deze veranderende context de perceptie beïnvloed.

Pompeij - vanuit de lucht
Pompeij - vanuit de lucht, het Romeinse stratenplan, als was het met een lineaal getrokken: vier relatief brede hoofdwegen en veel smallere stegen verdelen de stad in een grid van buurten. Het amfitheater (rechts midden) bood plaats aan 20.000 mensen, en is waarschijnlijk niet toevallig aan de buitenkant van de stad aangelegd om de stromen mensen te kunnen verwerken
Pompeij - forum
Pompeij forum (Foro), met op de achtergrond de grote boosdoener van 24 augustus, jaar 79 na Chr.: de vulkaan Vesuvius
Pompeij - relief
Dit reliëf in de sokkel van een beeld in de tempel van Vespasian beeld een offeringsritueel met een stier bij een altaar uit hier een foto van de andere zijde belicht De offeraar en zijn helper brengen het offerdier, terwijl de priester met een lang gewaad - ook over zijn hoofd - het plengoffer uitgiet over het altaar.
Pompeij - vloermozaïek
Vloermozaïek in een atrium (binnenplaats van huis)
Pompeij - straatbeeld
Duidelijk waarneembare slijtage door karrenwielen in de stenen van deze belangrijke kaarsrechte verkeersader
Pompeij - fresco
Deze fresco is nog op de oorspronkelijke plek te zien.
Pompeij - fresco
fresco - detail
Pompeij - fresco - detail
fresco - detail
Pompeij - interieur - trap
interieur met trap van huis in Pompeij
gipsen afgietsel van een slachtoffer van de extreem hete gaswolk die vrijkwam met de vulkaanuitbarsting van de Vesuvius uit 79 na Chr.
gipsen afgietsel van een slachtoffer van de extreem hete gaswolk die vrijkwam met de vulkaanuitbarsting van de Vesuvius uit 79 na Chr.
Napels - fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij  detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - Alexander Mozaïek - mozaïek - fresco uit Pompeij - Huis van de Faun - museum voor archeologie, Napels
Alexander Mozaïek -  mozaïek uit Pompeij - Huis van de Faun - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels

Info

Napels, Paestum en Pompeij

Albanië 1996

Met opruimen kwam ik laatst een verloren gewaand plakboek tegen met foto’s en dagboek-aantekeningen van een korte vakantie – eind augustus 1996, nu twintig jaar geleden – in Albanië.

Straatweg ergens in Albanië
Straatweg ergens in Albanië

Cultuurshock

De aankomst met de veerboot in de haven van Durrës (vanuit Bari Italië) tijdens de al schemerig wordende avond, was m’n eerste heuse cultuurshock. Joelende kinderen sprongen vanaf de rotsen in zee, een stoffig en onoverzichtelijk kade terrein krioelde met derdewerelds aandoende activiteit en toeterende auto’s: een complete chaos.

Na eerst een handjevol andere taxichauffeurs voorbij gelopen te zijn, ging ik in op het aanbod van de eerste taxichauffeur met een goede prijs die me naar een hostel bracht.

De haven is één complete chaos. Het is eerst schemerig maar al snel donker, wat het gevoel versterkt. Wordt al snel aangeklampt door taxi-chauffeurs en sla eerst alle aanbiedingen af. Taxi-chauffeur & docent natuurkunde Robert spreekt goed engels, is over-ijverig, bijdehand, opdringerig & geldbelust. Ga uiteindelijk, na wat dealen in zee met relaxte half-blinde Albanees. $10,- voor de taxi naar een private-room van $12,-. Bumpy Ride.

Buskaartje
Buskaartje

Het was een backpackers rondreis met trein en bus van tien dagen, door dit prachtige land op een interessant moment in de geschiedenis. Na de val van de muur, zes jaar eerder begin jaren negentig, waren de Albanezen de vrijheid en het kapitalisme nog aan het verkennen [1]; uittesten hoever deze begrippen opgerekt konden worden.

Straatje ergens in Albanië
Straatje ergens in Albanië

Maar 1996 was ook slechts één jaar voor de complete instorting van de economie door het piramidesysteem, waarbij velen al hun geld en soms ook bezittingen zijn verloren. Midden jaren negentig, nog voor het ontstaan van de internet-zeepbel, en uiteindelijk het uiteenspatten daarvan in 2000 (dot-com bubble crash), was de sfeer uitgesproken optimistisch en groeiden de bomen tot hoog aan de hemel. Veel Albanezen wilde niets liever dan geloven dat ze het einde van deze illusie zelf konden bepalen. In geen enkel land waar ik geweest ben heb ik zoveel huizen in aanbouw gezien. In Tirana (de hoofdstad) overdag rondwandelend stuitte ik in het centrum op een grote hal waar massaal bingo werd gespeeld om geld. In de trein daar vandaan deelde ik een coupé met een hoofdschuddend in-zichzelf-mompelend boertje dat met bingo al z’n geld verloren had; hij kon er gelukkig ook zelf nog om lachen.

achteraf steegje in Tirana, Albanië
Achteraf steegje in Tirana. In één van dit soort flats heb ik nog gelogeerd, en dat zag er best wel aardig uit van binnen. Ik herinner me nog dat men huiverig was om water te verspillen en dat daar binnen op de gang een groot plastic olievat gevuld met water stond, vanwege de onregelmatige beschikbaarheid van stromend water uit de kraan.

Overnachtingen

Gewapend met de kennis van een reisgids ben ik daar een paar keer ingegaan op aanbiedingen van mensen die je vaak op straat al aanspraken, soms met een briefje in hun hand met een korte tekst in het engels. Voor een habbekrats had je op die manier bij die mensen thuis onderdak, wat me toen niet slecht uitkwam [2].

‘kKreeg in Tirana razendsnel een “Dhomë private” aangeboden. Op ingegaan na misverstand, ja-knikken betekent in Albanië NEE en met het hoofd schudden JA

Op die manier heb ik daar toch ook veel mensen ontmoet, en de gastvrijheid van Albanezen zal ik dan ook nooit vergeten; ze delen nog hun laatste sneetje brood. Wanneer je op een terras een kopje koffie met iemand drinkt zullen ze je ook onder geen enkele voorwaarde toestaan om de rekening te betalen, maar wat overigens wel gewaardeerd wordt is om daar dan omstandig theatraal tegen te protesteren.

in de trein
In de trein met vader en zoontje. De man was laaiend enthousiast over en had geld over voor, het flesje vanille-parfumolie dat ik bij me had en hem liet uitproberen. Heb het niet gedaan, maar achteraf spijt dat ik het niet gewoon heb weggegeven. Was een aardig cadeautje geweest voor z’n vrouw die ze toen gingen opzoeken in het ziekenhuis.
Het museum voor nationale geschiedenis op het Skanderbeg plein in Tirana
Het museum voor nationale geschiedenis op het Skanderbeg plein in Tirana met het karakteristieke mozaïek uit 1980 “de Albanezen” die de historische strijd van het volk tegen vijandelijke overheersing verbeeldt. Blijkbaar zijn er begin jaren negentig een aantal communistische symbolen zoals rode sterren “weg-gerestaureerd” [3]
Ruiterstandbeeld van Skanderbeg
Midden in het centrum van hoofdstad Tirana het ruiterstandbeeld van volksheld Skanderbeg, met op de achtergrond een moskee. Aan de voet van het standbeeld opgeschoten jongens bij een kermis boksbal ‘punchball’ automaat. Deze combinatie van elementen maakt deze foto voor mij de meest karakteristieke voor de mentale staat waar Albanië zich toen in bevond.

Geld omwisselen

De laatste tien jaar zijn er overal geldautomaten verschenen in de grotere plaatsen van Albanië, maar twintig jaar geleden waren deze er nog niet. Kon toen mijn travellers-cheques maar bij één bank binnen in een hotel in Tirana omwisselen, wat niet veel goeds beloofde op dat financiële vlak voor de rest van het land, wat achteraf ook wel bleek te kloppen. Uit nood geboren dus met een dikke bundel Albanese flappen door het zuiden van het land gereisd, nadat ik een deel van mijn verworven dollars had omgewisseld bij geldwisselaars op straat voor lëke’s.

geldwisselaars op straat voor het postkantoor in Tirana
Postkantoor in Tirana met er voor op het pleintje denk ik een kleine markt. Post werd daar toen niet rondgebracht: mensen moesten dat zelf in het postkantoor ophalen. De drie mannen met petjes rechtsonder op de foto zijn geldwisselaars; dikke bundels met Lekë’s in hun hand. Merk ook de derdehands Mercedes Benzen op, ideaal voor de slechte steile wegen; Albanië is de allerlaatste rustplaats voor menig Mercedes Benz.

Hechte familie structuur

De Albanese bevolking, en vooral de etnische Albanezen op het platteland en in het noorden van het land, leeft traditioneel in een hechte familie structuur, de zgn. familie-clans wat een soort van uitgebreide families zijn. Deze sociale structuur is patriarchaal en gemeenschappelijk, (dus anti-individualistisch) en zal door de hedendaagse westerse mens als verstikkend ervaren worden, maar de invloed hiervan is onontkoombaar; het bepaald het leven en manier van denken tot in het kleinste facet. ’kHeb daar gesprekken gevoerd met mensen, die maar niet konden begrijpen dat ik als zesentwintigjarige man alleen op reis was terwijl m’n ouders nog leefden. Mijn vraag is eigenlijk in hoeverre ruim veertig jaar communisme dit clan-leven al dan niet versterkt hebben; immers communisme is in de kern ook sterk anti-individualistisch. En als vervolg-vraag in hoeverre de globalistische kapitalistische invloed van het westen daar nu al afbraak aan gedaan hebben, en nog zullen doen.

Straatbeeld Tirana
Straatbeeld Tirana, overal handeltjes

Conversatie

Veel jonge mensen daar die hun vers verworven engels op buitenlanders willen uitproberen, wat wel vermakelijk is. Het beste engels dat ik daar ben tegengekomen was van een schattig klein oud vrouwtje van diep in de tachtig. Het zestienjarige zoontje van de familie die m’n overnachting probeerde te regelen had al verteld dat zijn oma het engels beter beheerste, wat ik maar moeilijk geloven kon, maar wat grappig genoeg wel waar was. Heb haar kort gesproken, een uitermate hartelijk en stokoud mensje, dat accentloos engels sprak. Haar levensverhaal was het resultaat van desastreuse timing: als jonge vrouw naar Canada verhuisd met haar man, daar ook weer van hem gescheiden is ze vervolgens alleen weer terug gegaan naar Albanië, vlak voordat de communisten aan de macht kwamen.

“I would like to go back there but I can’t”
– “Why not?”
“I’m an old woman now, I know nobody there”

Verder wilden maar weinig mensen praten over de tijd onder het communisme, iets wat ik nu beter begrijp.

Heb een aardige conversatie met gepensioneerd muziekleraar/postzegelverzamelaar over het strikte lesprogramma onder het communisme:
– “If it is white, and the book says it’s black; I say it’s black.”

bunker op strand in Albanië uit de communistische tijd
Dit soort bunkers uit de communistische tijd zie je overal langs de kust.

Berat

Berat heeft een prachtig oude middeleeuwse citadel, maar ik vrees dat ik er nog eens terug moet gaan om het echt goed te bekijken. Toen ik daar aankwam kon ik de twee vrienden waar ik die middag mee optrok nog net overhalen voor een bezoek aan het museum van de iconen-schilder Onufri. Gasten hebben toen een taxi geregeld, want ze waren niet van plan om het hele eind steil naar boven te gaan lopen. Heb zelf een toegangs-kaartje gekocht, en de twee vrienden mochten gratis naar binnen, waren daar overigens voor het eerst van hun leven (museum in hun eigen stadje!), maar liepen toch verveeld ongeïnteresseerd rond (te kijken naar de schilderijen aan de wand, i.p.v. ze echt te bekijken). Heb hun later uitgelegd dat Onufri’s kleurgebruik toch echt wel bijzonder was, wat ze ter kennisgeving aannamen. De rest van de middag hebben we poolbiljart, volgens de strikte regels van het spel, gespeeld.

Bus naar Berat. In Berat aangekomen krijg ik kamer aangeboden in café door twee getapte jongens. Ga na enige twijfel op in, maar blijkt goed uit te pakken. Met taxi naar museum Onufri, is bijzonder de moeite waard, daarna pool-biljarten. ‘sAvonds op Balkon met vrienden van de familie flesje ketel soldaat gemaakt.

Twee broers op balkon in Berat
Twee broers in Berat, leuke gasten, en identificeerden zich nadrukkelijk als Grieks orthodox (dus niet als etnische Albanezen, deze zijn vaak - tenminste in naam - moslim). Met de rechter en een (beetje eigenaardige) vriend van hem ben ik nog wezen poolen in het plaatselijk café. Hij zat in allerlei vage zaakjes met die maat van hem, maar ze konden onwaarschijnlijk goed poolen. 'kWas eigenlijk al vergeten van dat halve liter flesje ketel jenever die ik vanuit Nederland had meegenomen, waarschijnlijk met het idee om het aan iemand cadeau te doen, maar dat hebben we daar op dat balkon dus soldaat gemaakt. Het was een karakteristiek oud huis gebouwd op een heuvel met druivenranken langs de balustraden. Het uitzicht vanaf dit balkon links in de verte keek uit op een bos waar, als een soort van destructieve land-art in grote kapitalen de naam “ENVER” was uit weggekapt.

Een jaar later in 1997 zou de economie van het land instorten en de anarchie uitbreken; rebellen en de maffia aan de macht in Berat. Veel vrouwen daar in de omgeving zijn slachtoffer geworden van vrouwenhandel/gedwongen prostitutie. Verderop in het zuiden van Albanië werd een dorpje genaamd Lazarat in dat machtsvacuüm dé wietplantage van Europa totdat het werd opgerold.

Woensdag ’sMorgens naar markt in bazar, daarna anti-climax want alle bussen richting Gjirokastra zijn al vertrokken. Verander van plan en stap op de bus richt Fier. De almaar voortdurende Babylonische spraakverwarring wordt in de bus voortgezet met een landarbeider, en …

Dagboek fragment
Ingescand dagboek fragment. Suikervrij dieet, maar nog wel steeds ijsjes eten, dat dan weer wel ..., Die bramen langs de weg naar Apollonia waren trouwens fantastisch; de beste die ik ooit proefde, en heb me daar helemaal vol mee gegeten. Mensen in autos stopten langs de weg om ze te plukken, ondertussen liedjes zingend.
Weg naar Apollonia
Weg naar Apollonia, je ziet nog plassen water. Het weer had daar – toen ik er was eind augustus 1996 – het patroon van ’snachts licht regenen, en overdag half bewolkt.

Gjirokastra

Gjirokastra is werkelijk een plaatje van een stad, onwerkelijk als een openluchtmuseum ligt het, gebouwd tegen een heuvelwand, je tegemoet te stralen. Boven de stad, helemaal bovenop de heuvel, een oud kasteel met klokkentoren, als een piek op een kerstboom, wat het beeld compleet af maakt. Het heeft op mij een onuitwisbare indruk gemaakt, want de belofte van de eerste indruk wordt ook waar gemaakt door de stad zelf, wanneer je naar boven richting het kasteel loopt; de huizen en straten, niks is precies hetzelfde, maar alles is fraai. Apart is ook het reliëf in de straat, om-en-om zwart-wit steen voor extra grip, om maar niet uit te glijden op de steile weg.

Ansichtkaart Gjirokastra
Ansichtkaart Gjirokastra

In toeristisch opzicht was dit het absolute hoogtepunt van de vakantie, al besef ik ook dat ik toen het geluk had om daar, als Lord Byron in negentiende eeuws Venetië, praktisch als enige toerist toen rond te lopen. Wellicht voelt het anders wanneer je daar nu heen gaat, omdat het toerisme in Albanië elk jaar toeneemt, en je onherroepelijk daar ooit als één van de vele plaatjes-schieters rondloopt; want deze stad is natuurlijk het onontkoombare verplichte nummer van elke Albanië trip.

uitzicht vanaf kasteel Gjirokastra
uitzicht vanaf kasteel Gjirokastra

Het militair museum in het kasteel was niet zo zeer aan mij besteed, maar heeft, zoals je wel kunt verwachten, een geweldig uitzicht op de stad beneden.

Het geboortehuis van oud communistische dictator Enver Hoxha herbergt het ethnographisch museum. Eén van de redenen dat de stad zo goed geconserveert is gebleven is omdat dit Hoxha’s geboorteplaats is. De oude stad staat, net als de citadel van Berat, op de ENESCO werelderfgoedlijst.

Stadsgezicht Gjirokastra
Stadsgezicht Gjirokastra
boefjes uit Gjirokastra
Deze boefjes uit Gjirokastra zullen nu ongeveer even oud zijn als dat ik toen was
Huis in Gjirokastra
Huis in Gjirokastra
Gjirokastra van boven
Gjirokastra van boven
Landschap nabij Gjirokastra
Landschap nabij Gjirokastra
  1. Verkiezingen in 1992 betekende het begin van het einde voor de tot dan toe oppermachtige Communistische Partij. Een jaar later in 1997 brak in het land anarchie uit, na de ineenstorting van piramidefondsen die veel naïeve beleggers tot een compleet bankroet had gedreven: een harde les in kapitalisme.
  2. Net afgestudeerd van kunstacademie en twee jaar postacademisch, praktisch blut en net begonnen aan het suikervrije dieet die het begin van m’n lichamelijk herstel zou betekenen.
  3. Dit is jammer, want behalve dat dit een daad van geïnstitutionaliseerd vandalisme is, is het ook een domme falsificatie van de kunst-geschiedenis. Natuurlijk is net na het omvallen van het communistische regime het standbeeld van Enver Hoxha van het Skanderbeg plein omgetrokken. Maar dit hele mozaïek is geconcipeert in sociaal realistische stijl en om dan begin jaren negentig communistische symboliek te verwijderen is uiteraard politiek gemotiveerd en in die zin begrijpelijk, maar daarom nog niet minder kortzichtig. Zie ook foto van mozaïek van vóór de “restauratie”, waar duidelijk de rode ster met goud-gele contour achter het hoofd van de centrale vrouwenfiguur valt te zien. Die goud-gele contour is verwijderd en als meer amorfe vorm opgegaan in de achtergrond van de rode vlag.
Albanië 1996

De Vaart der Volkeren

Van Spoorwegovergang naar Spooronderdoorgang

visualisatiebord onderdoorgang spoor Leijenseweg Bilthoven
visualisatiebord onderdoorgang spoor Leijenseweg Bilthoven

Jammer dat we straks niet meer kunnen wachten voor de bomen van de spoorwegovergang op de Leijenseweg hier in Bilthoven; want het zijn toch juist dit soort van meditatieve momenten die de hedendaagse mens ontbeert tijdens de dagelijkse gehaastheid.

Mag je natuurlijk wel wakker worden zodra de spoorbomen weer open gaan, zodat je niet met de wielen van je rolstoel tussen de rails komt vast te zitten …. Wat ons brengt bij deze zgn. “spooronderdoorgang”1, (want “veiligheid” is het sleutelwoord om subsidiepotjes te kraken, maar) dat Bilthoven dan toch ook wel weer kan opstoten in de vaart der volkeren.

voorbereiding onderdoorgang spoor Leijenseweg Bilthoven
voorbereiding onderdoorgang spoor Leijenseweg Bilthoven

Maar nu even serieus. Tot nu toe is alles prima geregeld, en de wegomleidingen hebben mij persoonlijk nog weinig ongemak gegeven (al rijd ik gelukkig zelden tijdens de spits). Informatievoorziening laat ook weinig te wensen over: folders op de deurmat, duidelijke website. ‘kZal proberen de voortgang van de werkzaamheden in de loop der tijd (wordt als het goed is half mei 2017 opgeleverd) hier te documenteren met foto’s; nu maar hopen dat dit verslag niet al te saai wordt ….

aanstormende trein bij werkzaamheden spoor Leijenseweg Bilthoven
aanstormende trein bij werkzaamheden spoor Leijenseweg Bilthoven
betonnen bovendekplaat bij werkzaamheden spoor Leijenseweg Bilthoven
betonnen bovendekplaat
betonnen bovendekplaat bij werkzaamheden spoor Leijenseweg Bilthoven verhoogd, augustus 2016
betonnen bovendekplaat verhoogd - augustus 2016
dag van de bouw - spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven, 22 mei 2017
dag van de bouw - spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven, 
20 mei 2017
dag van de bouw - spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven, 22 mei 2017
kraanmachinisten training
dag van de bouw - spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven, 
20 mei 2017
dag van de bouw - spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven, 22 mei 2017
Spooronderdoorgang is bochtig, begint en eindigt in een rotonde, 
20 mei 2017
dag van de bouw - spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven, 22 mei 2017
dag van de bouw - spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven, 
20 mei 2017
spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven, 
27 juli 2017, eerste dag in gebruik
spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven, 
27 juli 2017, eerste dag in gebruik
Fietsers bij Mozaïek Spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven
Fietsers bij Mozaïek Spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven
Mozaïek Spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven
Mozaïek Spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven
Mozaïek Spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven
Mozaïek Spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven
Mozaïek Spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven
Mozaïek Spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven
Mozaïek Spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven
Mozaïek Spooronderdoorgang Leijenseweg Bilthoven
  1. Spooronderdoorgang is géén tunnel
De Vaart der Volkeren

Tegeltjeswijsheid

Wat is wijsheid?

Het leven is, behalve toeval, ook het resultaat van een reeks genomen beslissingen, en ook tegeltjes maken is een keuze. Onderstaand mijn favoriete verdraaide spreekwoord-samenvoeging waarvan ik niet eens meer weet of ik die zelf verzonnen heb. Maar als je nooit liegt hoeft je ook nooit iets te onthouden.

Als het kalf verdronken is zoekt men spijkers op laag water
Tegeltje gegenereert op tegelizr.nl
Design: Paul van Buuren

Wanneer je een eigen virtueel tegeltje laat bakken op tegelizr.nl en dit laat weten, dan kan ik er hier voor de lol misschien ook iets leuks mee doen.

Tegeltjeswijsheid