Albanië 1996

Met opruimen kwam ik laatst een verloren gewaand plakboek tegen met foto’s en dagboek-aantekeningen van een korte vakantie – eind augustus 1996, nu twintig jaar geleden – in Albanië.

Straatweg ergens in Albanië
Straatweg ergens in Albanië

Cultuurshock

De aankomst met de veerboot in de haven van Durrës (vanuit Bari Italië) tijdens de al schemerig wordende avond, was m’n eerste heuse cultuurshock. Joelende kinderen sprongen vanaf de rotsen in zee, een stoffig en onoverzichtelijk kade terrein krioelde met derdewerelds aandoende activiteit en toeterende auto’s: een complete chaos.

Na eerst een handjevol andere taxichauffeurs voorbij gelopen te zijn, ging ik in op het aanbod van de eerste taxichauffeur met een goede prijs die me naar een hostel bracht.

De haven is één complete chaos. Het is eerst schemerig maar al snel donker, wat het gevoel versterkt. Wordt al snel aangeklampt door taxi-chauffeurs en sla eerst alle aanbiedingen af. Taxi-chauffeur & docent natuurkunde Robert spreekt goed engels, is over-ijverig, bijdehand, opdringerig & geldbelust. Ga uiteindelijk, na wat dealen in zee met relaxte half-blinde Albanees. $10,- voor de taxi naar een private-room van $12,-. Bumpy Ride.

Buskaartje
Buskaartje

Het was een backpackers rondreis met trein en bus van tien dagen, door dit prachtige land op een interessant moment in de geschiedenis. Na de val van de muur, zes jaar eerder begin jaren negentig, waren de Albanezen de vrijheid en het kapitalisme nog aan het verkennen [1]; uittesten hoever deze begrippen opgerekt konden worden.

Straatje ergens in Albanië
Straatje ergens in Albanië

Maar 1996 was ook slechts één jaar voor de complete instorting van de economie door het piramidesysteem, waarbij velen al hun geld en soms ook bezittingen zijn verloren. Midden jaren negentig, nog voor het ontstaan van de internet-zeepbel, en uiteindelijk het uiteenspatten daarvan in 2000 (dot-com bubble crash), was de sfeer uitgesproken optimistisch en groeiden de bomen tot hoog aan de hemel. Veel Albanezen wilde niets liever dan geloven dat ze het einde van deze illusie zelf konden bepalen. In geen enkel land waar ik geweest ben heb ik zoveel huizen in aanbouw gezien. In Tirana (de hoofdstad) overdag rondwandelend stuitte ik in het centrum op een grote hal waar massaal bingo werd gespeeld om geld. In de trein daar vandaan deelde ik een coupé met een hoofdschuddend in-zichzelf-mompelend boertje dat met bingo al z’n geld verloren had; hij kon er gelukkig ook zelf nog om lachen.

achteraf steegje in Tirana, Albanië
Achteraf steegje in Tirana. In één van dit soort flats heb ik nog gelogeerd, en dat zag er best wel aardig uit van binnen. Ik herinner me nog dat men huiverig was om water te verspillen en dat daar binnen op de gang een groot plastic olievat gevuld met water stond, vanwege de onregelmatige beschikbaarheid van stromend water uit de kraan.

Overnachtingen

Gewapend met de kennis van een reisgids ben ik daar een paar keer ingegaan op aanbiedingen van mensen die je vaak op straat al aanspraken, soms met een briefje in hun hand met een korte tekst in het engels. Voor een habbekrats had je op die manier bij die mensen thuis onderdak, wat me toen niet slecht uitkwam [2].

‘kKreeg in Tirana razendsnel een “Dhomë private” aangeboden. Op ingegaan na misverstand, ja-knikken betekent in Albanië NEE en met het hoofd schudden JA

Op die manier heb ik daar toch ook veel mensen ontmoet, en de gastvrijheid van Albanezen zal ik dan ook nooit vergeten; ze delen nog hun laatste sneetje brood. Wanneer je op een terras een kopje koffie met iemand drinkt zullen ze je ook onder geen enkele voorwaarde toestaan om de rekening te betalen, maar wat overigens wel gewaardeerd wordt is om daar dan omstandig theatraal tegen te protesteren.

in de trein
In de trein met vader en zoontje. De man was laaiend enthousiast over en had geld over voor, het flesje vanille-parfumolie dat ik bij me had en hem liet uitproberen. Heb het niet gedaan, maar achteraf spijt dat ik het niet gewoon heb weggegeven. Was een aardig cadeautje geweest voor z’n vrouw die ze toen gingen opzoeken in het ziekenhuis.
Het museum voor nationale geschiedenis op het Skanderbeg plein in Tirana
Het museum voor nationale geschiedenis op het Skanderbeg plein in Tirana met het karakteristieke mozaïek uit 1980 “de Albanezen” die de historische strijd van het volk tegen vijandelijke overheersing verbeeldt. Blijkbaar zijn er begin jaren negentig een aantal communistische symbolen zoals rode sterren “weg-gerestaureerd” [3]
Ruiterstandbeeld van Skanderbeg
Midden in het centrum van hoofdstad Tirana het ruiterstandbeeld van volksheld Skanderbeg, met op de achtergrond een moskee. Aan de voet van het standbeeld opgeschoten jongens bij een kermis boksbal ‘punchball’ automaat. Deze combinatie van elementen maakt deze foto voor mij de meest karakteristieke voor de mentale staat waar Albanië zich toen in bevond.

Geld omwisselen

De laatste tien jaar zijn er overal geldautomaten verschenen in de grotere plaatsen van Albanië, maar twintig jaar geleden waren deze er nog niet. Kon toen mijn travellers-cheques maar bij één bank binnen in een hotel in Tirana omwisselen, wat niet veel goeds beloofde op dat financiële vlak voor de rest van het land, wat achteraf ook wel bleek te kloppen. Uit nood geboren dus met een dikke bundel Albanese flappen door het zuiden van het land gereisd, nadat ik een deel van mijn verworven dollars had omgewisseld bij geldwisselaars op straat voor lëke’s.

geldwisselaars op straat voor het postkantoor in Tirana
Postkantoor in Tirana met er voor op het pleintje denk ik een kleine markt. Post werd daar toen niet rondgebracht: mensen moesten dat zelf in het postkantoor ophalen. De drie mannen met petjes rechtsonder op de foto zijn geldwisselaars; dikke bundels met Lekë’s in hun hand. Merk ook de derdehands Mercedes Benzen op, ideaal voor de slechte steile wegen; Albanië is de allerlaatste rustplaats voor menig Mercedes Benz.

Hechte familie structuur

De Albanese bevolking, en vooral de etnische Albanezen op het platteland en in het noorden van het land, leeft traditioneel in een hechte familie structuur, de zgn. familie-clans wat een soort van uitgebreide families zijn. Deze sociale structuur is patriarchaal en gemeenschappelijk, (dus anti-individualistisch) en zal door de hedendaagse westerse mens als verstikkend ervaren worden, maar de invloed hiervan is onontkoombaar; het bepaald het leven en manier van denken tot in het kleinste facet. ’kHeb daar gesprekken gevoerd met mensen, die maar niet konden begrijpen dat ik als zesentwintigjarige man alleen op reis was terwijl m’n ouders nog leefden. Mijn vraag is eigenlijk in hoeverre ruim veertig jaar communisme dit clan-leven al dan niet versterkt hebben; immers communisme is in de kern ook sterk anti-individualistisch. En als vervolg-vraag in hoeverre de globalistische kapitalistische invloed van het westen daar nu al afbraak aan gedaan hebben, en nog zullen doen.

Straatbeeld Tirana
Straatbeeld Tirana, overal handeltjes

Conversatie

Veel jonge mensen daar die hun vers verworven engels op buitenlanders willen uitproberen, wat wel vermakelijk is. Het beste engels dat ik daar ben tegengekomen was van een schattig klein oud vrouwtje van diep in de tachtig. Het zestienjarige zoontje van de familie die m’n overnachting probeerde te regelen had al verteld dat zijn oma het engels beter beheerste, wat ik maar moeilijk geloven kon, maar wat grappig genoeg wel waar was. Heb haar kort gesproken, een uitermate hartelijk en stokoud mensje, dat accentloos engels sprak. Haar levensverhaal was het resultaat van desastreuse timing: als jonge vrouw naar Canada verhuisd met haar man, daar ook weer van hem gescheiden is ze vervolgens alleen weer terug gegaan naar Albanië, vlak voordat de communisten aan de macht kwamen.

“I would like to go back there but I can’t”
– “Why not?”
“I’m an old woman now, I know nobody there”

Verder wilden maar weinig mensen praten over de tijd onder het communisme, iets wat ik nu beter begrijp.

Heb een aardige conversatie met gepensioneerd muziekleraar/postzegelverzamelaar over het strikte lesprogramma onder het communisme:
– “If it is white, and the book says it’s black; I say it’s black.”

bunker op strand in Albanië uit de communistische tijd
Dit soort bunkers uit de communistische tijd zie je overal langs de kust.

Berat

Berat heeft een prachtig oude middeleeuwse citadel, maar ik vrees dat ik er nog eens terug moet gaan om het echt goed te bekijken. Toen ik daar aankwam kon ik de twee vrienden waar ik die middag mee optrok nog net overhalen voor een bezoek aan het museum van de iconen-schilder Onufri. Gasten hebben toen een taxi geregeld, want ze waren niet van plan om het hele eind steil naar boven te gaan lopen. Heb zelf een toegangs-kaartje gekocht, en de twee vrienden mochten gratis naar binnen, waren daar overigens voor het eerst van hun leven (museum in hun eigen stadje!), maar liepen toch verveeld ongeïnteresseerd rond (te kijken naar de schilderijen aan de wand, i.p.v. ze echt te bekijken). Heb hun later uitgelegd dat Onufri’s kleurgebruik toch echt wel bijzonder was, wat ze ter kennisgeving aannamen. De rest van de middag hebben we poolbiljart, volgens de strikte regels van het spel, gespeeld.

Bus naar Berat. In Berat aangekomen krijg ik kamer aangeboden in café door twee getapte jongens. Ga na enige twijfel op in, maar blijkt goed uit te pakken. Met taxi naar museum Onufri, is bijzonder de moeite waard, daarna pool-biljarten. ‘sAvonds op Balkon met vrienden van de familie flesje ketel soldaat gemaakt.

Twee broers op balkon in Berat
Twee broers in Berat, leuke gasten, en identificeerden zich nadrukkelijk als Grieks orthodox (dus niet als etnische Albanezen, deze zijn vaak - tenminste in naam - moslim). Met de rechter en een (beetje eigenaardige) vriend van hem ben ik nog wezen poolen in het plaatselijk café. Hij zat in allerlei vage zaakjes met die maat van hem, maar ze konden onwaarschijnlijk goed poolen. 'kWas eigenlijk al vergeten van dat halve liter flesje ketel jenever die ik vanuit Nederland had meegenomen, waarschijnlijk met het idee om het aan iemand cadeau te doen, maar dat hebben we daar op dat balkon dus soldaat gemaakt. Het was een karakteristiek oud huis gebouwd op een heuvel met druivenranken langs de balustraden. Het uitzicht vanaf dit balkon links in de verte keek uit op een bos waar, als een soort van destructieve land-art in grote kapitalen de naam “ENVER” was uit weggekapt.

Een jaar later in 1997 zou de economie van het land instorten en de anarchie uitbreken; rebellen en de maffia aan de macht in Berat. Veel vrouwen daar in de omgeving zijn slachtoffer geworden van vrouwenhandel/gedwongen prostitutie. Verderop in het zuiden van Albanië werd een dorpje genaamd Lazarat in dat machtsvacuüm dé wietplantage van Europa totdat het werd opgerold.

Woensdag ’sMorgens naar markt in bazar, daarna anti-climax want alle bussen richting Gjirokastra zijn al vertrokken. Verander van plan en stap op de bus richt Fier. De almaar voortdurende Babylonische spraakverwarring wordt in de bus voortgezet met een landarbeider, en …

Dagboek fragment
Ingescand dagboek fragment. Suikervrij dieet, maar nog wel steeds ijsjes eten, dat dan weer wel ..., Die bramen langs de weg naar Apollonia waren trouwens fantastisch; de beste die ik ooit proefde, en heb me daar helemaal vol mee gegeten. Mensen in autos stopten langs de weg om ze te plukken, ondertussen liedjes zingend.
Weg naar Apollonia
Weg naar Apollonia, je ziet nog plassen water. Het weer had daar – toen ik er was eind augustus 1996 – het patroon van ’snachts licht regenen, en overdag half bewolkt.

Gjirokastra

Gjirokastra is werkelijk een plaatje van een stad, onwerkelijk als een openluchtmuseum ligt het, gebouwd tegen een heuvelwand, je tegemoet te stralen. Boven de stad, helemaal bovenop de heuvel, een oud kasteel met klokkentoren, als een piek op een kerstboom, wat het beeld compleet af maakt. Het heeft op mij een onuitwisbare indruk gemaakt, want de belofte van de eerste indruk wordt ook waar gemaakt door de stad zelf, wanneer je naar boven richting het kasteel loopt; de huizen en straten, niks is precies hetzelfde, maar alles is fraai. Apart is ook het reliëf in de straat, om-en-om zwart-wit steen voor extra grip, om maar niet uit te glijden op de steile weg.

Ansichtkaart Gjirokastra
Ansichtkaart Gjirokastra

In toeristisch opzicht was dit het absolute hoogtepunt van de vakantie, al besef ik ook dat ik toen het geluk had om daar, als Lord Byron in negentiende eeuws Venetië, praktisch als enige toerist toen rond te lopen. Wellicht voelt het anders wanneer je daar nu heen gaat, omdat het toerisme in Albanië elk jaar toeneemt, en je onherroepelijk daar ooit als één van de vele plaatjes-schieters rondloopt; want deze stad is natuurlijk het onontkoombare verplichte nummer van elke Albanië trip.

uitzicht vanaf kasteel Gjirokastra
uitzicht vanaf kasteel Gjirokastra

Het militair museum in het kasteel was niet zo zeer aan mij besteed, maar heeft, zoals je wel kunt verwachten, een geweldig uitzicht op de stad beneden.

Het geboortehuis van oud communistische dictator Enver Hoxha herbergt het ethnographisch museum. Eén van de redenen dat de stad zo goed geconserveert is gebleven is omdat dit Hoxha’s geboorteplaats is. De oude stad staat, net als de citadel van Berat, op de ENESCO werelderfgoedlijst.

Stadsgezicht Gjirokastra
Stadsgezicht Gjirokastra
boefjes uit Gjirokastra
Deze boefjes uit Gjirokastra zullen nu ongeveer even oud zijn als dat ik toen was
Huis in Gjirokastra
Huis in Gjirokastra
Gjirokastra van boven
Gjirokastra van boven
Landschap nabij Gjirokastra
Landschap nabij Gjirokastra
  1. Verkiezingen in 1992 betekende het begin van het einde voor de tot dan toe oppermachtige Communistische Partij. Een jaar later in 1997 brak in het land anarchie uit, na de ineenstorting van piramidefondsen die veel naïeve beleggers tot een compleet bankroet had gedreven: een harde les in kapitalisme.
  2. Net afgestudeerd van kunstacademie en twee jaar postacademisch, praktisch blut en net begonnen aan het suikervrije dieet die het begin van m’n lichamelijk herstel zou betekenen.
  3. Dit is jammer, want behalve dat dit een daad van geïnstitutionaliseerd vandalisme is, is het ook een domme falsificatie van de kunst-geschiedenis. Natuurlijk is net na het omvallen van het communistische regime het standbeeld van Enver Hoxha van het Skanderbeg plein omgetrokken. Maar dit hele mozaïek is geconcipeert in sociaal realistische stijl en om dan begin jaren negentig communistische symboliek te verwijderen is uiteraard politiek gemotiveerd en in die zin begrijpelijk, maar daarom nog niet minder kortzichtig. Zie ook foto van mozaïek van vóór de “restauratie”, waar duidelijk de rode ster met goud-gele contour achter het hoofd van de centrale vrouwenfiguur valt te zien. Die goud-gele contour is verwijderd en als meer amorfe vorm opgegaan in de achtergrond van de rode vlag.
Albanië 1996