Napels, Paestum en Pompeij

Veertig meter onder de grond van het historische centrum van Napels bevindt zich een doolhof van gangen en kelders met een gezamenlijke lengte van ruim vierhonderdvijftig kilometer lang. Begonnen door Griekse kolonisten in de vierde eeuw voor Chr. die naast de oude stad “Cumae” een nieuwe stad aan de middellandse zee “Neopolis” (Néa Pólis – nieuwe stad) stichtten, waarbij ze blokken tufsteen (vulkanisch zandsteen) verwijderden uit de grond om ze te gebruiken als bouwmateriaal voor hun huizen en andere gebouwen zoals tempels, badhuizen, basilica’s en theaters.

De Romeinen ontwikkelden de ontstane lege ruimtes en onderaardse gangen om tot een werkende infrastructuur met o.a. (regenwater-)kelders, riool, en onder keizer Augustus tot een volledig functionerend aquaduct dat minstens acht steden in de golf van Napels van water voorzag. Doordat de tufsteen daar van uitzonderlijke hoge kwaliteit is (ooit ontstaan uit één enkele vulkaanuitbarsting!) is het, ten minste tot in de zeventiende eeuw, blijvend ontgonnen. De Bourbon’s verbonden tunnels en kelders met elkaar voor een veilige ontsnappingsroute vanuit hun paleis, voor het geval de revolutie zou uitbreken. Tijdens de tweede wereldoorlog, met de hevige bombardementen, deed het dienst als schuilkelders. Een excursie diep onder de grond met Napoli Sotterranea gunt de toerist een glimp in het onderaardse doolhof. We kregen halverwege zaklampen mee, en al ben ik slank, toch moest ik nog een paar keer zijwaarts schuifelen door een smalle gang.

Napels - underground
Napels ondergronds

Het verborgen theater

Eenmaal weer boven de grond heeft de tour als uitsmijter een verrassing: de restanten van een fragment van een Grieks-Romeins theater verborgen en compleet geïntegreerd in een huis midden in een straat. De toenmalige bewoner van het huis was zich nergens van bewust toen men haar op de halfronde boog in haar huiskamer wees. Ze vertelde dat ze precies zo’n soort boog in haar ruime kelder had, bereikbaar via een luik onder haar bed. Ook in het straatbeeld kun je dit soort bogen in poorten zien, waarvan sommige in feite gebouwd zijn bovenop de restanten van een theater van tweeduizend jaar oud. Deze gelaagdheid tref je vaker aan in de stad: Romeinse constructies bovenop de Griekse, en restanten van Romeinse constructies geïntegreerd, maar andere behoeftes dienend, in weer jongere architectuur.

Napels - straatbeeld met poortje
 Straatje met ronde poort in Napels
Napels theater - bovenaanzicht
Een, voor een Napolitaanse straat, atypische curve in de Via Pisanelli volgt de contouren van het antieke Romeinse theater (ander theater dan bovengenoemd), waarvan een fragment bewaard is gebleven; zie rechtsboven, rode pointer Romeins theater van Neapolis op Google Maps

Weekje Napels in vogelvlucht

Napels is, als één van de belangrijkste steden van het Griekstalige zuiden van Italië in cultureel opzicht vormend geweest voor het vroege Romeinse rijk. Ook na de Romeinse tijd bleef de stad belangrijk en het heeft in de loop van de jaren, na de Romeinen, nog een opeenvolging van buitenlandse overheersers gekend: de Byzantijnen, Noormannen, Normandiërs, Spanjaarden en de Bourbons. In 1860 maakte Garibaldi daar een einde aan, waarmee ook een einde kwam aan eeuwen investeringen (industrie – haven), met als gevolg een begin van armoede en verpaupering. Maar doordat er in al die jaren, tot en met het midden van de negentiende eeuw, door vreemde mogendheden toch steeds stevig in Napels geïnvesteerd is struikel je nu als toerist over de bezienswaardigheden in het historisch centrum van Napels. Zo is een week te kort wanneer je de stad, de 50 archeologische opgravingen, 448 kerken, 52 museums, 17 theaters, 7 kastelen, 3 vulkanen en 5 eilanden, en de kunst die er te zien is echt goed wilt bekijken. Wij waren voor Paestum, Pompeij en het archeologisch museum voor ieder een dag kwijt. Tel daarbij op een dagje slenteren door de stad om kerken te bezichtigen, en een dag in het Capidomonte museum, en dan ben je al weer bijna door de tijd heen. Dus wil ik nog weleens terug voor o.a. de Vesuvius, het Herculaenum, eventueel Baia, Sorrento met de Amalfikust en voor een tripje naar het eiland Capri.

Napels - straatbeeld
Bijzondere vorm heeft dit winkeltje. Wat zou het eerder zijn geweest, een poortwachters huisje? Strak geparkeerde auto’s in de straten. Ik zou het iedere toerist afraden om een auto te huren voor Napels: de straatjes zijn smal en het verkeer is waanzinnig.
Napels - straatbeeld
vis - groente - en fruitzaakjes leggen hun waar tot diep in de straat uitgestald
Napels - straatbeeld
Relaxte gasten die Napolitanen, het sociale leven speelt zich deels ook op straat af
Napels - poster
Er wordt altijd wel ergens iets gerestaureerd in Napels: Palazzi gesloten wegens restauratie werkzaamheden. Typografie liefhebbers: zou de sterke voorkeur voor gecondenseerde bovenkast letters die je overal ziet in Italië voortkomen uit de traditie van Romeinse inscripties? Hoe dan ook, elegantie kan Italiaans ontwerp niet ontzegd worden
Napels - straatbeeld
Napels - straatbeeld
Napels - straatbeeld
wasgoed aan de lijn, jaloezieën dicht
Napels - Duomo - mozaïek
fragmenten van een vroeg christelijk mozaïek uit de 6-de eeuw, doopkapel van S. Giovanni in Fonte, Kathedraal van Napels - Duomo
Napels - Duomo - mozaïek
fragmenten van een vroeg christelijk mozaïek uit de 6-de eeuw, doopkapel van S. Giovanni in Fonte, Kathedraal van Napels - Duomo
Napels - Duomo - mozaïek
fragmenten van een vroeg christelijk mozaïek uit de 6-de eeuw, doopkapel van S. Giovanni in Fonte, Kathedraal van Napels - Duomo
Napels - opera
Napels - concert bij de opera. Wanneer je Italië, en Napels in het bijzonder ziet als één groot theater, dan is dit gebouw van de opera een theater in een theater.

Paestum

Gesticht door de Grieken ter ere van Poseidon, die het Poseidonia noemden, wat in het romeins Paestum ging heten. Ongeveer anderhalf uur met de stoptrein vanaf Napels (goed voor een dagtripje, maar vergeet niet lunch mee te nemen) kom je in een arcadisch landschap aan. Vanaf het station een kwartier lopen door die landelijke omgeving zie je dan opeens die grote Griekse tempel van Neptunes.

Paestum - tempels van Neptunes en Hera, vanuit de lucht
Tempel van Neptunes is redelijk goed intact gebleven.
Paestum - tempel van Neptunes
In de tempel van Neptunes met uitzicht op de tempel van Hera

Het archeologisch museum, net buiten het park, is de moeite waard. Er zijn fraaie Griekse vazen, en de graftombe van de duiker komt uit de periode dat de Griekse kunst haar hoogtepunt had; 480 v. Chr., en dat zie je er wel aan af.

detail van binnenkant van het deksel van het graf van de duiker, uit ongeveer 480 voor Chr., museum voor archeologie, Paestum
detail van binnenkant deksel van Het Graf van de Duiker, Museum voor Archeologie, Paestum

Pompeij

De geschiedenis van de destructie van Pompeij en haar paradoxale conservering als gevolg van de vulkaanuitbarsting van de Vesuvius in het jaar 79 na Chr. is legendarisch en mag bekend verondersteld worden. Pompeij is groter en minder rommelig dan ik verwacht had: strak stratenplan, met de huizen dicht op elkaar, zoals in elke vestingsstad. Wanneer je daar loopt tussen restanten van wat tweeduizend jaar geleden een georganiseerde levendige Romeinse stad moet zijn geweest, dan wordt het met een beetje fantasie invoelbaar, soms zelfs schijnbaar tastbaar, hoe men daar toen leefde.

Veel fresco’s en mozaïeken van binnen de huizen van Pompeij zijn overgebracht naar het Archeologisch Museum in Napels. Begrijpelijk en waarschijnlijk noodzakelijk om redenen van bescherming tegen de elementen, en misschien zelfs ook wel tegen de grote getalen toeristen, al worden kunstwerken zo wel uit hun context getrokken. Een vloermozaïek als het beroemde Alexander Mozaïek bijvoorbeeld hangt nu in een baklijst aan de muur: zo heeft men dat toen nooit bedoelt. Het vergt een inspanning om je, wandelend in het museum, je steeds bewust te zijn hoe deze veranderende context de perceptie beïnvloed.

Pompeij - vanuit de lucht
Pompeij - vanuit de lucht, het Romeinse stratenplan, als was het met een lineaal getrokken: vier relatief brede hoofdwegen en veel smallere stegen verdelen de stad in een grid van buurten. Het amfitheater (rechts midden) bood plaats aan 20.000 mensen, en is waarschijnlijk niet toevallig aan de buitenkant van de stad aangelegd om de stromen mensen te kunnen verwerken
Pompeij - forum
Pompeij forum (Foro), met op de achtergrond de grote boosdoener van 24 augustus, jaar 79 na Chr.: de vulkaan Vesuvius
Pompeij - relief
Dit reliëf in de sokkel van een beeld in de tempel van Vespasian beeld een offeringsritueel met een stier bij een altaar uit hier een foto van de andere zijde belicht De offeraar en zijn helper brengen het offerdier, terwijl de priester met een lang gewaad - ook over zijn hoofd - het plengoffer uitgiet over het altaar.
Pompeij - vloermozaïek
Vloermozaïek in een atrium (binnenplaats van huis)
Pompeij - straatbeeld
Duidelijk waarneembare slijtage door karrenwielen in de stenen van deze belangrijke kaarsrechte verkeersader
Pompeij - fresco
Deze fresco is nog op de oorspronkelijke plek te zien.
Pompeij - fresco
fresco - detail
Pompeij - fresco - detail
fresco - detail
Pompeij - interieur - trap
interieur met trap van huis in Pompeij
gipsen afgietsel van een slachtoffer van de extreem hete gaswolk die vrijkwam met de vulkaanuitbarsting van de Vesuvius uit 79 na Chr.
gipsen afgietsel van een slachtoffer van de extreem hete gaswolk die vrijkwam met de vulkaanuitbarsting van de Vesuvius uit 79 na Chr.
Napels - fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
fresco uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij  detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - Alexander Mozaïek - mozaïek - fresco uit Pompeij - Huis van de Faun - museum voor archeologie, Napels
Alexander Mozaïek -  mozaïek uit Pompeij - Huis van de Faun - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels
Napels - mozaïek uit Pompeij - detail - museum voor archeologie, Napels
mozaïek uit Pompeij - museum voor archeologie, Napels

Info

Advertenties
Napels, Paestum en Pompeij

Piero della Francesca’s fresco ‘de opstanding van Christus’

De voorstelling van het schilderij de opstanding van Christus, van Piero della Francesca (c.1420-1492), verbeeldt geen angstige wachters die opgeschrikt worden door de plotselinge verschijning ´als een bliksemschicht´ van een engel die de steen voor het graf ´in een steenrots´wegrolt, en daar zelf op gaat zitten. Het schilderij wijkt in de uitbeelding van deze cruciale gebeurtenis uit het nieuwe testament nogal af van de beschrijvingen in het evangelie.

Piero della Francesca (c.1420 - 1492), De opstanding van Christus, ca. 1463, fresco en tempera, 225 x 200 cm; Museo Civico, Sansepolcro, Italie
Piero della Francesca (c.1420 - 1492), De opstanding van Christus, ca. 1463, fresco en tempera, 225 x 200 cm; Museo Civico, Sansepolcro, Italie
De wachters op de voorgrond, onder in het beeld, zijn in verschillende houdingen en posities, zittend en halfliggend van voren opzij en van achteren, slapend en sluimerend weergegeven. Ze zitten en liggen voor een graftombe die frontaal van voren is weergegeven. In het midden van de compositie staat de Christusfiguur, zijn linkerbeen gebogen met zijn voet op de rand van de graftombe. In zijn rechterhand houdt hij een vlag die doet denken aan een kruisvaardervlag, wit met een rood kruis. Christus ziet er vitaal, sterk en goedgeproportioneerd uit, zoals een klassiek Grieks beeld dat evenwichtige lichaamsverhoudingen heeft, en hij kijkt de toeschouwer aan. De achtergrond is een heuvelachtig landschap met bomen.

Dit schilderij dat della Francesca midden 15de eeuw, de tijd van de vroege Renaissance in Italië, schilderde is een fresco, d.i. een schildering in temperaverf rechtstreeks in en op de muur. Het schilderij is dus specifiek in en voor een bepaalde plek is gemaakt, n.l. de vergaderzaal van een stadhuis. In dit stadhuis, van het noord Italiaanse stadje Sansepolcro, vergaderde in de tijd van ontstaan de plaatselijke bestuurlijke macht, tegenwoordig is het gebouw een museum.

Tijdens de renaissance van de vijftiende eeuw in Italië waren zowel kunstenaars als opdrachtgevers, zeker in vergelijking met de middeleeuwen, bewuster van zichzelf, en hun plaats in de wereld. Deze cultuurstroming van de renaissance, wedergeboorte, ging ook vooral over de wedergeboorte van de klassiek Griekse, en Romeinse kunst en de uitoefening van wetenschap.

Het is aannemelijk dat dit schilderij van della Francesca onder invloed van dit nieuwe zelfbewustzijn is gemaakt.

De weergave van gevarieerde houdingen en posities van de wachters onder in het beeld, komt overeen met opvattingen uit deze tijd over wat een goed schilderij moest laten zien (zie L. B. Alberti’s Della pittura (1435-36, ->http://www.noteaccess.com/Texts/Alberti/), nl. variatie in houdingen van figuratie, en een afgewogen plaats in de compositie innemend (decorum). De centrale positie van de Christusfiguur voldoet ook aan deze ideeën over ‘decorum’. De manier waarop Christus is afgebeeld wijkt af met hoe dit gebruikelijk was in de middeleeuwen. Hier geen magere lijdende Christus maar een vitaal en sterk ogend, goedgeproportioneerde, bijna atletische figuur, die de toeschouwer aankijkt. (Dit heeft ook duidelijk een relatie met de mimetische kunsttheorie van de Renaissance). Het doet denken een klassiek Grieks beeld met evenwichtige lichaamsverhoudingen, meer dat dan aan iemand die net drie dagen dood in een graf heeft gelegen nadat hij de wrede kruisigingdood is gestorven. Zouden kunstenaar en opdrachtgever, door de uit de dood opgestane Christus als het ware ‘wedergeboren’ te verbeelden, iets willen duidelijk maken aan de toeschouwer?

Zouden kunstenaar en opdrachtgever, door de uit de dood opgestane Christus als het ware ‘wedergeboren’ te verbeelden, iets willen duidelijk maken aan de toeschouwer?

Het graf, waar de Christusfiguur uit opstaat, is frontaal van voren weergegeven. Dit benadrukt de frontale confrontatie van de toeschouwer met de Christusfiguur. Deze figuur is opgestaan uit de dood, maar levensgroot en krachtig en hij kijkt de toeschouwer aan. De slapende Romeinse soldaten (wachters!) bevinden zich onder en voor aan de voorstelling, dichtbij de toeschouwer, maar ook als een fysieke barrière tussen de toeschouwer en de opgestane Christus. De compositie van het schilderij benadrukt de boodschap van het schilderij. Het confronteert de toeschouwer met de opgestane mens/God, die een beroep op hem doet. Het verlangt van de toeschouwer zich te bezinnen over zijn plaats in de wereld.

Piero della Francesca’s fresco ‘de opstanding van Christus’